Dejvid L. Klark (David L. Clarke) nesumnjivo je jedna od najeminentnijih ličnosti pokreta nove arheologije 60-ih godina XX veka. Iako je prerano preminuo (1976. godine), ovaj britanski arheolog uspeo je da da zapažen doprinos upotrebi računara u arheologiji, kao i ponovnom procenjivanju arheološke metodologije. U pogledu stvaranja novog pristupa arheološkoj metodologiji nezaobilazna je Klarkova knjiga Analitička arheologija (Analytical Archaeology), bliska po stavovima Binfordovom (Lewis Binford) delu Arheološka perspektiva (An Archaeological Perspective), a koja je stoga vrlo brzo došla pod udar snažne kritike naučnika kojima teorijski postulati nove arheologije nisu bili bliski.

Sa današnje tačke gledišta ne čudi to što je Analitička arheologija postala trn u oku mnogih. Naime, da bi načinio mesto novom arheološkom modelovanju, Klark je u svom delu krenuo sa kritičkim osvrtom na postojeće stanje, smelo tvrdeći da je "...arheologija nedisciplinovana empirijska disciplina!" Arheologiji, prema Klarku, nedostaje šema sistematičnog proučavanja, zasnovana na otvorenim i jasno definisanim modelima i pravilima prema kojima treba postupati. Osim toga, nedostaje joj i korpus centralne teorije. Baš oko ove teorije arheolozi se ne slažu, iako se služe sličnim, prećutnim modelima i postupcima. Opet, takvi nestrukturisani modeli su u osnovi zasnovani na sličnim, ali i različitim entitetima – atributima, artefaktima, tipovima, skupovima, kulturama i kulturnim grupama. Nedostatak eksplicitne teorije koja bi definisala ove kategorije, njihove odnose i transformacije, doveo je arheologiju u poziciju skoro intuitivne veštine, tj. "jedne neeksplicitne manipulativne veštine koja se uči napamet".

U vreme kada je Klark delovao (šezdesetih i prve polovine sedamdesetih godina prošlog veka), arheologija je bila suočena sa novonastalom situacijom u nauci uopšte, dajući specifičan odgovor na učenje o sistemima, na teoriju igara, teoriju skupova, teoriju informacije i komunikacije, kulturnu ekologiju, prostornu analizu, kao i analitičku i induktivnu statistiku, potpomognutu ključnom inovacijom – računarima. Jedan od mogućih odgovora na ovo promenjeno stanje bio je u izbegavanju inovacija, pomoću nostalgičnog povlačenja u istoriografiju. Drugi odgovor predstavljao je suočavanje sa inovacijama, ispitivanje mogućnosti eksperimenta, za šta se pouzdano znalo da će biti praćeno greškama i mukotrpnim ponavljanjima. Treći odgovor, zašuškan u brižljivo sticanu i čuvanu reputaciju arheologa, čekao je konačan ishod "rata" između prva dva. Hrabrost Dejvida Klarka bila je ispoljena u njegovoj čvrstoj odluci da se arheološki podaci podvrgnu proširenoj matematičkoj, statističkoj i kompjuterskoj analizi, nakon koje bi dotadašnji prećutni i naivni arheološki modeli postali eksplicitni ili pak potpuno napušteni i zamenjeni.

Analitičkim pristupom arheologiji, Dejvid Klark je došao do pretpostavke da se arheologija sastoji od tri sfere aktivnosti, koje su u međusobnom odnosu. To su: sfera rada koja se koncentriše na otkrivanje podataka (prvenstveno iskopavanja), sfera vezana za sistematsku deskripciju (taksonomija i klasifikacija) i studija koja integriše, sintetizuje, tj. koja stvara modele, hipoteze i teorije.

Pomoću trajne povratne sprege, koja ima izgled kruga sačinjenog od opservacije, hipoteze, eksperimenta i idealizovanog modela, modeli i hipoteze postepeno postaju tačnije prilagođeni obrascu prikupljenih podataka. Postepeno hipoteza može da bude uzdignuta do nivoa teorije, a na kraju su teorije uzdignute do sintetizujućih principa – ako faktor sreće ne zakaže, pa rezultati opravdaju ovaj korak.

Za jednog arheologa fakta su artefakta i njihov kontekst. Međutim, moramo biti svesni da su opažena fakta i/ili njihovi atributi neizbežno fakta i atributi izabrani iz obimnog skupa koga svaki artefakt poseduje. Možemo da izaberemo da opažamo dužinu, širinu, debljinu i težinu ručnog klina, ali ne možemo da izaberemo da opazimo ili da budemo svesni njegovog hemijskog sastava, temperature, radioaktivnosti, elastičnosti, indeksa prelamanja... Iz tog razloga arheološki modeli su često delimične predstave, koje uprošćavaju kompleksne opservacije pomoću selektivnog eliminisanja detalja uzgrednih za svrhe modela. Kako je model uprošćena verzija stvarnog sistema, analitičar namerno ignoriše neke kvalitete svog modela i stvarnog sistema, u cilju približavanja jednom ograničenom aspektu, aspektu čiji se podaci mogu lakše organizovati u pravilnosti nego podaci kao celina.

Kao što je već napomenuto, reakcije na "analitičkog arheologa" bile su raznolike. U Britaniji je Klarkova arheologija osporavana tvrdnjom da je ona zapravo samo arheologija novog načina izražavanja, novog žargona, ili je isticano da nema u biti ničeg novog u ovom novom pristupu arheologiji, pošto se i dalje obavljaju iskopavanja i koristi tipologija. Izvesni britanski arheolozi protivili su se preuzimanju koncepata drugih disciplina, a neki su čak tvrdili da je analitičko modelovanje irelevantno za one koji žele da se bave terenskim radom i kojima računari i statistika ne ulivaju poverenje. Konačno, analitičkoj arheologiji zamereno je što je orijentisana samo na artefakta i što iz tog razloga ne uspeva da otvori ni jednu novu perspektivu vezanu za trajne obrasce ljudskog ponašanja. U Americi je analitičkom pristupu najviše zamerano to što ne posvećuje dovoljno pažnje mehanizmu promene, kako u arheološkim kategorijama, tako i u ljudskim društvima. Ovo je razumljivo, s obzirom na to da je jedna od ključnih karakteristika pokreta Nove Arheologije, čiji je začetnik bio Luis Binford, upravo bilo naročito posvećivanje pažnje promenljivosti. Od svog korena u evolucionističkoj antropologiji Leslija Vajta (Leslie White), Binford je razvio shvatanje da kultura treba da se proučava kao celovit sistem, a da je njena primarna funkcija vezana za prilagođavanje.

Da li su i u kojoj meri u pravu kritičari dela Dejvida Klarka, proceniće arheolozi, pa i oni koji se bave filozofijom nauke i to, verovatno tek kroz par generacija. Stoga se sa današnjeg aspekta može istaći samo da je Klarkovo delo dosledno pratilo Bekonovu koncepciju o neizbežnom razvoju naučne teorije putem "predviđanja, naglog i preuranjenog...".

Marija Ljuština