Malo poznato otkriće do koga su došli savremeni makedoski naučnici bi moglo novim svetlom da osvetli istoriju srpskoga jezika. Mukotrpne procese proučavanja starih rukopisa moglo bi da zameni prijatno putovanje samo nekoliko stotina kilometara na jug.

Naime, u istočnoj Makedoniji, u oblasti poznatoj pod nazivom Demir Kapija odvajkada postoji selo Prosek čiji stanovnici smatraju sebe ne Makedoncima, već Srbima. Ovoj pojavi nije pridavana velika pažnja dok se zbog nekih lokalnih razmirica nije nedavno oformila ekspertska komisija koja je posetila ovu oblast. Čudan dijalekat kojim su se ovi ljudi služili privukao je pažnju domaćih stručnjaka. Oni su obavestili svoje kolege, proučavaoce jezika, i tako je počelo da se odmotava zamršeno klupko naučnih otkrića.

Karta Povardarja sa položajem Demir Kapije.

Pomalo zabačen položaj ovoga sela i velika izolovanost njegovog stanovništva doprineo je činjenici da naučnici nisu ranije ispitivali ovaj fenomen. Nakon opsežnih najnovijih istraživanja makedonski naučnici su utvrdili da je dijalekat kojim se služe meštani ovoga sela u značajnoj meri bliži staroslovenskom jeziku nego makedonskom. Oni su to nazvali ranijom fazom makedonskog jezika, no naša ideja je da pokažemo da to nikako ne može biti staromakedoski ili makedonskoslovenski jezik, već legitimna faza u razvoju srpskog jezika, i pripada narodnim govorima koji su uslovili stvaranje srpske redakcije staroslovenskog jezika.

Izgled tipičnog srpskog groba iz posledenje decenije XI veka.

Posredni dokazi

Dobro je poznato istorijsko prostiranje srpske države kao i da je na ovim prostorima pronađena ogromna srpska nekropola datirana u period od IX do XII veka, a i grad Prosek je na ovom mestu postojao još u 12. veku. Znači sasvim je opravdana pretpostavka da su Demirkapijanci - etnički Srbi. Ako pogledamo i sam izgled, nošnju i običaje stanovnika Demir Kapije ovu pretpostavku možemo samo potvrditi. Prema srednjevekovnim putopiscima Dernšvamu i Beceku seljaci u Srbiji su bili obučeni u prostu tkaninu, opanke i šiljatu suru kapu ili klobuk, dok za makedonske muškarce kaže da su na glavi nosili kapu od plavog sukna, većina od beloga, koje su šiljaste i pozadi na vratu, kao i spreda, imaju po tri krila, srednja kratka, a ostala dugačka "polovinu rifa". Ako pogledamo ilustraciju napravljenu na prostoru između današnjih Krivolaka i Konopišta negde oko 1573. godine, videćemo da nošnja u ovim predelima bila tipično srpska.

Antonijus fan Lest: Izgled seljana Krivolaka i Konopišta sredinom 16. veka.

Sam položaj i izgled sela takođe potvrđuju naše pretpostavke. Demir Kapija se nalazi na veoma živopisnom mestu - ušću reka Došnice i Bošave u Vardar; na samom početku klisure Vardara. Naselje se prostire na oko 12 km duž reke u obliku ćiriličnog slova S (!). Kuće su uglavnom prizemne, nisu pravilno raspoređene i međusobno su udaljene. Svo stanovništvo je pravoslavno, ali iako ne slave kućnog zaštitnika, postoji institucija seoske slave! Gornji kraj Demir Kapije obelžava dan sv. Vida, dok donji kraj svetkuje sv. Sisoja (poznatog kao zaštitnika u srednjem Pomoravlju). Ova naizgled neobična pojava ima savim racionalno objašnjenje koje ćemo dati kasnije.

Neposredni dokazi

Kao što je u nauci poznato, dijelekti koji su udaljeni od centra koji nosi promene zadržavaju ranije jezičke karakteristike (up. Ivić: Govor galipoljskih Srba). Nije u tom slučaju teško pretpostaviti da je ovo stanovništvo sačuvalo odlike srednjovekovnih srpskih narodnih govora. Evolucijske promene u jeziku su učinile svoje i mi sada samo možemo da nagađamo kako bi mogao da izgleda živi govor u Srbiji u to vreme. Znamo da se umogome razlikovao od jezika koga smo upoznali preko kanonskih staroslovenskih spomenika, inače ne bi se tako brzo stvorila potreba da nastane srpska redakcija toga jezika. Da podsetimo staroslovenski nastaje krajem 9. veka, a prvi spomenik redakcije je već iz 12. veka, sa bitno izmenjenim fonetskim karakteristikama. Isto tako ne smemo zaboraviti da se jedna od najjačih prepisivačkih škola nalazila u Ohridu i da je baš u ovoj školi nastalo čuveno Marijino jevanđelje koje nagoveštava neke od kasnijih promena u redakciji.

Položaj sela Proseka danas; upadljiv je pravilan raspored kuća.

Kada smo kod pisanih spomenika ne smemo, a da ne pomenemo natpis u kamenu pronađen prilikom istraživanja na livadi u tzv. Gornjem Kraju.

Natpis nije datovan, ali se prema grafijskim karakteristikama gotovo sa sigurnošću može utvrditi da pripada kraju 13. veka (što se jasno vidi i sa slike), iako se neke od osobina grafije pojavljuju u pisanim spomenicima tek znatno kasnije. Po mnogu čemu, ovaj spomenik zaslužuje posebnu studiju, koja će, nadajmo se, uskoro biti i objavljena. Tom prilikom valja obratiti pažnju na grafemu koja se nalazi na kraju drugoga reda - i predstavlja sasvim sigurno glagoljsku oznaku za fonetsku vrednost [l']. Ipak, najzanimljiviji fenomen i ono što je potaklo našu znatiželju je živi govor ovoga sela.

Neke karakteristike govora demirkapijskih Srba

Marijino jevanđelje - rano svedočanstvo srpske redakcije staroslovenskog jezika.

Analizom materijala koga smo dobili velikom ljubaznošću prof. dr Tošeta Trpovskog možemo sasvim jasno utvrditi da ovaj govor predstavlja ranu fazu srpskoslovenskog jezika. Sve gramatičke osobenosti ukazuju na to da ovaj govor odgovara dijalektima koji su postojali u periodu X i XI na prostoru Srbije. Pogledajmo samo analizu fonetsko-fonološkog sistema.

(S obzirom na to da građa sa ovog istraživanja još nije publikovana, ovde ćemo se osvrnuti samo na najznačajnije detalje.)

Poluglasnici

Nisu se sačuvali u ovom govoru.

Nazali

Proces denazalizacije u ovim govorima nije u potpunosti izvršen. Naime, u mnogim primerima se jasno čuje nazalno e [žętva, imę, krov], dok je nazalno o dalo u što je odlika srpskog, a ne makedonskog jezika. (up. Bošković: Osnovi uporedne gramatike slovenskih jezika, fonetika i morfologija)

O slovu Ě, njegovoj glasovnoj vrednosti i upotrebi

Ovaj glas se sačuvao u svim pozicijama i izgovara se kao diftong ie. (Vuković: Istorija srpskohrvatskog jezika I)

Morfologija

Nažalost, materijal sa kojim smo ovom prilikom raspolagali nije bio dovoljan da se precizno utvrdi morfološki sistem ovoga govora. Ono što svakako možemo potvrditi je da postoji fleksija i da je sintaksa u ovim govorima izrazito razvijena. Mofološka analiza ovih govora dala bi nam sa sigurnošću dokaze koji bi potkrepili našu pretpostavku. No i na osovu ovih podataka savim je opravdano ustvrditi da ovaj govor ne pripipada istočnoj grani južnoslovenskih govora, već zapadnoj i to da je najsličniji srpskome - onom koji je postojao oko XI veka.

Natpis na kamenoj ploči, otkrivenoj prilikom probnih arheoloških radova u Gornjem Kraju Demir Kapije.

Zaključak

Na osnovu šturih, ali sasvim dovoljnih dokaza možemo potvrditi da govor Demir Kapije, naročito Gornjeg Kraja, pripada srpskom jeziku i da je zadržao mnoge osobenosti srpskog jezika iz razvijenog srednjeg veka. Ovo otkriće zavređuje punu pažnju naučnika, pre svega onih koji se bave istorijom jezika i sintaksom, dok je, svakako, jako interesantno i antropolozima, istoričarima i arheolozima.

Vremeplov o kojem su svi ovi naučnici sanjali čitavih svojih života, mogućnost da posete prošlost, da upoznaju život i jezik ljudi koji su nekada živeli na ovim prostorima, sada postaje stvarnost. Predati se vardarskim vetrovima i pustiti da nas odnesu u prošlost može predstavljati ne samo naučni već i životni izazov. Ovakva prilika se ne sme propustiti.